ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਚਦੇ ਹੋ? ਜਾਣੋ ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਜ੍ਹਾ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 ਮਾਰਚ 2026 (ਪੰਜਾਬੀ ਖਬਰਨਾਮਾ ਬਿਊਰੋ):-  ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ ਜੋ ਹਰ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹੋਵੋ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ’ (Overthinking) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਦਲਦਲ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਓਵਰਥਿੰਕ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਫਸਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦਰਅਸਲ, ਹਰ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਓਵਰਥਿੰਕ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਆਓ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਅਵਸਥੀ ਆਰ.ਐਸ. ਨਾਇਰ ਤੋਂ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿ ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।

ਅਸੀਂ ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ

ਡਾ. ਨਾਇਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਅਕਸਰ ਐਂਗਜ਼ਾਇਟੀ (ਘਬਰਾਹਟ) ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦਿਮਾਗੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਵਿਗੜਨਾ: ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਐਮੀਗਡਾਲਾ (Amygdala – ਜੋ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਪ੍ਰੀ-ਫਰੰਟਲ ਕੋਰਟੈਕਸ (Pre-frontal Cortex – ਜੋ ਤਰਕਪੂਰਨ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ) ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਲਮੇਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦਿਮਾਗ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰਕਪੂਰਨ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਪਾਉਂਦਾ।

ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਡਰ: ਇਨਸਾਨੀ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ (Control) ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਾਲਾਤ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ‘ਹਾਈਪਰ-ਡਰਾਈਵ’ ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹਰ ਸੰਭਵ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਲਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਾਂਗੇ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਨਸਿਕ ਥਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਦੇ ਲੂਪ (Loop) ਵਿੱਚ ਫਸਣਾ: ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰੁਮੀਨੇਸ਼ਨ’ (Rumination) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਤੀਤ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ (“ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ, ਵੈਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ”) ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ (“ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ”)।

ਕਾਗਨਿਟਿਵ ਸੈਂਸਿਟੀਵਿਟੀ (Cognitive Sensitivity): ਕੁਝ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਓਵਰਥਿੰਕਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛਿਪੇ ਮਤਲਬਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਨੇਜ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਾਗਰੂਕਤਾ (Awareness): ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪਛਾਣੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਇੱਕ ਬੇਕਾਰ ਸੋਚ ਦੇ ਚੱਕਰ (Loop) ਵਿੱਚ ਫਸ ਰਹੇ ਹੋ।

ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ (Disengagement): ਹਰ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ (React) ਦੇਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਕਿ ਹਰ ਗੱਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛਿਪੇ ਮਤਲਬ ਨਾ ਲੱਭੋ।

ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੀਓ: ਮਾਈਂਡਫੁੱਲਨੈੱਸ (Mindfulness) ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਪਲ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ:

ਓਵਰਥਿੰਕਿੰਗ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਡਰ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਦੇ ਲੂਪ ’ਚ ਫਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਮਾਈਂਡਫੁੱਲਨੈੱਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।